CỐ LẤY HỒN TÔI ĐỂ HIỂU HỒN NGƯỜI

LÊ MINH QUỐC

Sống trong, trên đời này, dễ hay khó?

Chỉ khi đến một độ tuổi nào đó, con người ta sẽ đặt ra câu hỏi này, có người thở dài thầm nghĩ, nếu lúc “tam thập nhi lập” đã tự hỏi thì nay, có lẽ cuộc đời mình đã khác; ngược lại cũng có người mỉm cười hài lòng bởi ngay từ năm thanh xuân họ đã hỏi và đi tìm lấy câu trả lời. Cuộc sống vốn thế. Luôn công bằng với tất cả mọi người. Vấn đề đặt ra là tự lúc nào mình suy nghĩ về ý nghĩa tồn tại của cuộc đời mình?

Khi đặt câu hỏi đó, thiết tưởng cũng là lúc họ ý thức về “tam lập” của người xưa: “Lập đức, lập công, lập ngôn”. Dù mỗi cá thể chỉ là hạt cát nhỏ bé trong cõi ta bà, không, chỉ là một hạt bụi nhưng tại sao vẫn có những con người đạt đến khát vọng trên? Do đâu? Tôi không dám huênh hoang trả lời, chỉ mạo muội nghĩ rằng, chính là do ngay từ lúc thanh xuân phơi phới họ đặt câu hỏi đó để tự ý thức về mục tiêu sống nhằm vẽ nên chân dung của mình sau này.

Trong số nhiều, rất nhiều những con người đáng ngưỡng mộ này, xét về tinh đồng nghiêp trong thế giới thơ, tôi chọn chị Nguyễn Thị Sơn

Chị là Doanh nhân? Luật gia? Nhà giáo dục? Nhà thơ? Tất cả đều ẩn chứa hài hòa ở chị. Nói như thế liệu có chủ quan? Tôi nghĩ rằng không. Văn bản hành chánh đã xác định. Ở đây, tôi chỉ “khảo sát” từ “lập ngôn” của chị để xem tâm tư tình cảm, triết lý sống ấy như thế nào? Cứ xem từ thơ ắt rõ. Xem từ thơ? Đúng thế. Vì trong các loại hình nghệ thuật, người ta có thể phù phép, che giấu mình đi bằng các chất liệu khác, thí dụ hội họa với màu sắc, âm nhạc với giai điệu, tiểu thuyết với tình tiết, nhân vật… Trong khi đó, với thơ thì không. Không có gì ngoài con chữ, chỉ con chữ, vì lẽ đó, thơ mãi mãi là một “bí mật” khó có thể lý giải vì sao nó vẫn tồn tại bất chấp mọi thời đại.

Nói cách khác, mọi tình cảm sâu kín nhất người ta có thể giấu, nhưng một khi đã sử dụng thể loại thơ ắt không thể. Tâm thế nào, thơ thế ấy. Nếu thơ uốn éo giả vờ, vẽ nhọ bôi hề, tô son vẽ phấn thì không thể qua mắt được bạn đọc. Bạn đọc tinh ý lắm khi họ lấy tâm ra đọc thơ.

Trước đây, nhà thơ Nguyễn Thị Sơn đã ấn hành ba tập thơ, nếu chú ý, ta sẽ thấy cách đặt tên sẽ thấy chủ đích rõ ràng: Hạnh phúc quanh ta, Thơ và Cảnh sắc quanh ta. Thơ và Cuộc sống quanh ta. Hẳn chúng ta cảm nhận được một xâu chuỗi không tách rời, có thể hiểu là từ hạnh phúc của mình, chị mở lòng nhìn ra thế giới bên ngoài với thiên nhiên, cảnh sắc; nếu chỉ nhìn đến đó, vẫn là cái nhìn “cái tôi” riêng tư. Với một người năng nổ hoạt động như chị, cái nhìn ấy còn hướng đến cuộc sống chung quanh nữa. Chị không đứng bên ngoài, không mải mê “Mơ theo trăng và vơ vẩn cùng mây” (Xuân Diệu) mà hội nhập vào cuộc sống này bằng ý thức và trách nhiệm:

Những tưởng người già không cả nghĩ

An dân vận nước khắc lòng tu

Chính yếu tố này đã đem đến cho thơ Đường luật của chị - dù tuân thủ theo nhịp điệu, quy định niêm luật chật chẽ từ hàng ngàn năm trước thì nay thêm một tiếng nói của thời đại, thí dụ:

Nào công nghệ áp nhiều màu sắc

Nọ kỹ năng mềm đủ thứ “link”

Vẫn biết đám mây nhiều thuật ảo

Đành rằng quảng cáo lắm hình xinh

Bà đây cũng muốn “đu trend” lắm

Ngặt nỗi tim bà đập thấy kinh.

Một khi cảm nhận từ Hạnh phúc, Cảnh sắc đến Cuộc sống thì tuyển thơ này hết sức hợp lý khi chị chọn: 600 BÀI THƠ – NON SÔNG MỘT DẢI với đề tựa PHÍM ĐÀN TRẦM LẮNG BẾN XUÂN SANG. Là một sự ngụ ý mà tôi lẫy ra từ triết lý Truyện Kiều:

Rằng, trong tác hợp cơ trời

Mà trong lẽ phải có người có ta

Hài hòa giữa Chung và Riêng. Cuộc đời chị đã là một điển hình tiêu biểu. Con số 50 năm lịch sử (1975-2025) cùng con số 600 bài thơ không ngẫu nhiên, tùy hứng. Khi bạn cầm trên tay tập thơ này, và đọc kỹ, đọc nhẩn nha thì bạn có thể hình dung ra chân dung của nhà thơ Nguyễn Thị Sơn.

Ngọn trúc thanh cao quân tử dáng

Hàng cây thẳng tắp bóng người xưa

Tiếng chim hót líu lo thánh thót

Đánh thức nàng thơ giấc ngủ trưa

Ngoại cảnh tác động để người ấy réo rắt hồn thơ, từ đâu? Từ tiếng chim hót. Tâm thế ấy nhẹ nhàng xiết bao. Có như thế, chị mới có thể “đạt đạo” từ những gì mà lâu nay chúng ta vốn xem nhẹ:|

Nắng sớm lên cao soi bóng nước

Khoai lang đâm lộc tỏa phương đoài

Ngắm nhìn thành quả công vun tưới

Ôi sáng ăn khoai nghĩ thật oai.

Đọc những câu thơ này, tôi tủm tỉm cười bởi sực nhớ đến cụ Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm:

Thu ăn măng trúc, đông ăn giá,

Xuân tắm hồ sen, hạ tắm ao.

Vừa thưởng thức vật phẩm tự tay mình làm ra, đúng rồi, nhưng ở đây còn đạt đến triết lý sống “thuận theo lẽ tự nhiên” - nói như các cụ nhà nho xưa: “Tri túc, tiện túc, đãi túc, hà thời túc/ Tri nhàn, tiện nhàn, đãi nhàn, hà thời nhàn”. Mấy ai có thể? Sở dĩ được, không phải muốn là được mà từ thời trẻ, những con người ấy không hề nghĩ đến chữ nhàn. Kìa, xem kìa, khi cụ Nguyễn Công Trứ buông ra câu hỏi: “Chữ nhàn là chữ làm sao?”, là ta đã biết cụ đã có thời gian tung hoành vó ngựa, xuôi Nam ngược Bắc với sự thôi thúc:

Đã mang tiếng ở trong trời đất

Không công danh thà nát với cỏ cây

Với nhà thơ Nguyễn Thị Sơn, lúc đọc tự truyện Tình yêu, gia đình, sự nghiệp qua những trang viết chân thành, hẵn chúng ta thấy rõ con đường vào đời của chị không trải nhung gấm dưới chân đi. Có lúc mưa thuận gió hòa. Có khi ba đào sóng gió. Nếu lúc ấy, chị muốn nhàn, có được không? Sức mấy. Phải đứng dậy và bước đi tiếp. Một nghị lực phi thường. Không bỏ cuộc. Tôi nhớ chị đã từng quan niệm: “Cuộc đời như một tấm gương. Cười với gương thì nhận được nụ cười của người trong gương và ngược lại”. Có như thế, bây giờ chị mới được tận hưởng:

Mắt nhắm tay buông tâm lắng đọng

Mày chau thư thái thả tơ vương.

Nhẹ nhàng hít thở sâu lồng ngực

Buông bỏ hồng trần bay bốn phương.

…

Vướng bận hư danh thêm tức phận

Tranh giành lợi lộc giảm sanh đường

Ngày mai thức dậy nhìn trời sáng

Ngăm hạt sương mai hưởng ánh dương

Có một điều thật thú vị, khi đọc những bài thơ này của chị cũng như nhiều hiền nhân khác, tôi đã bắt gặp tâm thế này. Ai đời, tầm cỡ vĩ nhân nhự cụ Trạng Trỉnh Nguyễn Bỉnh Khiêm:

Khát uống chè mai hơi ngọt ngọt,

Sốt kề hiên nguyệt gió hiu hiu.

“Sốt” là nóng/ nóng sốt/ bức sốt. “Mai” là cây hoa mai, người ta nấu gỗ cây mai già làm nước uống giải khát, ngày xưa các sư trong chùa thường dùng, cụ Trạng Trình cũng thế. Còn chị Nguyễn Thị Sơn thế nào?

Biếng nhác người già thật dễ thương

Ngủ quên buổi sáng cũng bình thường

Bên sân nắng nhẹ xuyên cành lá

Ngõ nhỏ mây che rợp bóng tường

Là thuận theo lẽ tự nhiên. Không cưỡng cầu. Có như thế, con người ta mới nhớ đến đôi điều bình dị mà lâu nay có thể mình đã quên:
Nắng sớm lung linh trời tỏa sáng

Bông hoa lộng lẫy phủ hàng rào

Đôi khi hạnh phúc ngay bên cạnh

Cảnh sắc thiên nhiên đẹp tự hào.

Vẻ đẹp ấy, tự dưng nhìn thấy là ai ai cũng cảm nhận được? Không đâu, phải có tâm hồn giao cảm cùng vẻ đẹp ấy. Thú thật, không gì phải giấu giếm, tôi ít nhiều thiện cảm với chị, từ thơ của chị còn là lúc chị bày tỏ sự tinh tế này. Không tinh tế sao được, khi chị có bài thơ đã chạm vào hồn vía của Đường thi tứ tuyệt:

Đẹp quá vươn cành cúc xuyến chi

Bên dòng nước chảy rẽ phân li

Chùm hoa ngược gió nhìn mây trắng

Chạm cả bầu trời bé tí ti

Bạn cầm trên tay tập thơ này, và đọc kỹ, đọc nhẩn nha thì bạn có thể hình dung ra chân dung của nhà thơ Nguyễn Thị Sơn. Tuy nhiên, không chỉ có thế, bởi đây là tuyển thơ theo năm tháng, ta còn được thấy vai trò công dân, ý thức xã hội của chị nữa. Chính điều này đã làm nên “thương hiệu” của chị trước khi mọi người thừa nhận chị với danh xưng nhà thơ.

Cuộc sống quanh ta vẫn vận hành

Cho dù bão tố thoáng qua nhanh

Cầu vồng tán sắc mong mưa tạnh

Cột nước rồng phun phủ bóng xanh

Đất nước ngàn năm dành hạnh phúc

Nhân gian vạn đại vững tâm thành

Trời hồng sáng tỏ không gian rộng

Cuộc sống quanh ta vẫn vận hành

Thời trẻ đã xông pha thương trường, lúc đã có tuổi chị vẫn không “đắp tai cài trốc”, còn quan tâm thời sự đang diễn ra; không “mũ ni che tai” trước tình đồng loại:

Đau đáu tâm can vì luật pháp

Thương người những lúc bị oan sai

Trời xanh sáng tỏ bao công lý

Xã hội đa đoan chữ chuyển lời

Cụm từ “chữ chuyển lời” sâu sắc lắm, há chẳng phải ý thức “lập ngôn” đó sao? Là điều mà chị cùng các cộng sự trong Hội Luật Gia thành tâm hướng tới:

Dân giàu pháp luật càng xem trọng

Nước mạnh an ninh giữ vững nhà

Phản biện thông tin cùng xã hội

Đồng hành công lý hát bài ca

Ước nguyện này, không riêng của một ai, bất kể giới tính nào. nhưng khi thốt ra từ một người phụ nữ thì sức tác động ghê gớm hơn. Nghĩ cho cùng, một khi xã hội “đồng hành công lý”, “yên ấm gia đình”, với người phụ nữ thì niềm vui còn tăng bội phần. Qua thơ, ý thức con người công dân của chị đã được thể hiện. Không chỉ gói gọn trong một vừng địa lý mà còn hướng tới ước mơ của nhân loại ngản đời:

Xuân về trên khắp nẻo non sông

Hồng Phúc cho con cháu Tiên Rồng

Thiên thời, Địa lợi, Nhân hòa đến

Hội nhập trong tâm thế Đại đồng.

Xét ra tâm thế nữ giới làm thơ ở thời đại “thế giới phẳng” đã khác trước nhiều lắm.

Bạn cầm trên tay tập thơ này, và đọc kỹ, đọc nhẩn nha thì bạn có thể hình dung ra chân dung của nhà thơ Nguyễn Thị Sơn. Tuy nhiên, không chỉ có thế. Nếu gam màu “buông” có sắc màu trầm mặc thì ở “mái ấm” lại là sắc màu thắm tươi, hoan ca ấm ấp. Là những vần thơ dành cho song thân, chồng con, con cháu, đồng nghệp, bạn bè lúc tự sự… Đa dạng thanh âm. Tôi chọn lấy bài thơ này như một nét tiêu biểu:

Bà tặng thơ hay, cháu khắc tâm,

Lời thơ thấm đượm sự ân cần.

Tuổi đời hai chín hằng ghi nhận,

Hiếu thảo, công thành nặng Nghĩa Ân.

Sở dĩ chọn bài thơ cháu Hoàng Việt - cháu nội của chị bởi ông bà ta dạy: “Uống nước nhớ nguồn”, “Tre già măng mọc”, “Con hơn cha là có phúc”… Bài thơ này, ngẫu nhiên má có? Không, phải đơm hoa kết trái từ Nếp Nhà. Ai đã làm ra điều này? Phải là từ Nghĩa Ân Đất Nước, Ông Bà Tổ Tiên, Cha Mẹ, Bạn Hữu, Bà Con Láng Giềng… Với trường hợp cụ thể này, chính là từ thơ, từ phong cách sống, triết lý sống của chị đã tạo ảnh hưởng đến thế hệ sau. Là một sự tiếp nối.

A lo, các con dậy chưa

Sáng nay Chủ nhật đường thưa vắng người

Hay là ta đến đâu chơi

Dăm ba câu chuyện nói cười cùng nhau

Thế là xe đón bà mau

Một vòng phố xá trước sau tuyệt vời

Phom phom cảnh sắc đẹp ngời

Quận Ba, quận Một, quận Mười nhiều cây

Đường Điện Biên Phủ phố tây

Những ngôi biệt thự phủ đầy lá xanh

Bên trong thiết kế đồng hành

Có tân có cổ yên lành sánh đôi

Ái chà thực khách từng hồi

Toàn là tuổi trẻ chỉ dôi mình bà

Thế là bà cũng trẻ ha...

Nhộn quá, Vui quá. Tôi đồ rằng, mọi chân trời góc bể, từ Đông sang Tây, bất kỳ bậc phụ huynh nào, nhất là khi lớn tuổi, cũng ước mơ được như thế. Hạnh phúc thay, chị Nguyễn Thị Sơn là một người trong nhiều người có được diễm phúc này.

Có lẽ đây là lời Tựa cảm nhận về thơ khiến tôi phải suy nghĩ, đắn đo nhiều nhất. Một tập thơ có tính chất “tổng kết” về đời thơ, đời người, do đó, tôi dặn lòng không được khinh suất. Phải chu đáo. Cẩn trọng. Không những thế, đây còn là ấn phẩm thơ được ấn hành trong dòng chảy của Ngảy Hội Thống Nhất Non Sông. Mà, chị là một điển hình trong những người đã thuộc về nhân chứng của năm tháng lịch sử.

Trong những lúc này, tôi nhớ đến tập Thi nhân Việt Nam của Hoài Thanh -Hoài Chân. Hai ông lường trước khi đọc sẽ có ai kia không ưng ý vì sao chọn người này, không chọn người kia; vì sao không chọn bài thơ này lại chọn bài thơ kia? Họ trả lời: “Mỗi bài thơ hay là một cánh cửa mở cho tôi đi vào một tâm hồn… Cho nên gặp thơ hay, tôi triền miên trong đó. Tôi ngâm đi ngâm lại hoài, cố lấy hồn tôi để hiểu hồn người”. Vì lẽ đó, khi bạn lấy tâm ra đọc ắt gặp sự đồng điệu từ thơ của nhà thơ Nguyễn Thị Sơn.

Học tập người xưa, tôi kính cẩn viết Tựa này: Cố lấy hồn tôi để hiểu hồn người.

Nhà thơ Lê Minh Quốc

(25.4.2026)

VƯỜN HỒNG